İxracda Incoterms 2020: çatdırılma, risk və sığorta xərclərini kim ödəyir?

Incoterms nədir və niyə vacibdir?

Incoterms (International Commercial Terms) beynəlxalq ticarətdə satıcı və alıcının öhdəliklərini müəyyən edən standart qaydalardır. ICC (International Chamber of Commerce) tərəfindən hazırlanan bu qaydalar malın çatdırılması, riskin keçməsi, sənədlərin təqdim edilməsi və xərclərin bölgüsü kimi məsələləri aydınlaşdırır. Incoterms 2020 hazırkı versiyadır və 1 yanvar 2020-ci ildən qüvvədədir. Bu qaydalar müqaviləyə daxil edilməklə beynəlxalq ticarətdə anlaşılmazlıqları azaldır.

İxrac müqaviləsində Incoterms seçmək hüquqi nəticələrə malikdir. Məsələn, EXW (Ex Works) şərtində satıcı malı öz anbarında təhvil verir və bütün sonrakı xərclər alıcının üzərinə düşür. FOB (Free On Board) isə malın gəmiyə yüklənməsi ilə riskin alıcıya keçdiyini bildirir. CIF (Cost, Insurance and Freight) şərtində satıcı çatdırılma və sığortanı ödəyir, lakin risk gəmiyə yükləmə zamanı keçir. Bu fərqləri bilmək ilk kontraktda səhvlərin qarşısını alır.

Vacib qeyd: Incoterms qaydaları gömrük rəsmiləşdirilməsi, idxal/ixrac vergiləri və daxili qanunvericiliklə bağlı öhdəlikləri əhatə etmir. Bu məsələlər ölkənin qanunlarına əsasən tənzimlənir. Azərbaycanda gömrük prosedurları üzrə Dövlət Gömrük Komitəsinin müvafiq qaydalarına istinad etmək lazımdır.

• Incoterms yalnız kommersiya şərtlərini əhatə edir, hüquqi və vergi məsələlərini deyil.
• 11 qayda var, lakin praktikada 6-sı daha çox istifadə olunur.
• Hər qayda riskin keçmə anını dəqiq müəyyən edir.

Əsas Incoterms qaydaları və onların fərqləri

Incoterms 2020 qaydalarını iki qrupa bölmək olar: istənilən nəqliyyat növü üçün nəzərdə tutulan qaydalar (EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP) və yalnız dəniz/çay nəqliyyatı üçün olanlar (FAS, FOB, CFR, CIF). Kiçik ixracatçılar üçün ən çox istifadə edilənlər bunlardır.

EXW (Ex Works): Satıcı malı öz anbarında və ya müəyyən edilmiş yerdə təhvil verir. Alıcı yükləmə, daşıma, gömrük rəsmiləşdirilməsi daxil bütün məsuliyyəti daşıyır. Bu şərt satıcı üçün ən az məsuliyyət deməkdir.

FOB (Free On Board): Satıcı malı gəmiyə yükləyənədək riski daşıyır. Gəmiyə yükləndikdən sonra risk alıcıya keçir. Satıcı ixrac gömrük rəsmiləşdirilməsini ödəməlidir.

CIF (Cost, Insurance and Freight): Satıcı malı daşımaq və sığorta etdirmək üçün pul ödəyir, lakin risk gəmiyə yükləmə zamanı alıcıya keçir. Sığorta minimum məbləğdədir və alıcıya fayda verə bilər.

DAP (Delivered at Place): Satıcı malı müəyyən edilmiş yerə çatdırır, lakin boşaltma xərcləri alıcıya aiddir. Risk mal çatdırılma nöqtəsində keçir.

DDP (Delivered Duty Paid): Satıcı bütün xərcləri, gömrük rüsumlarını və vergiləri ödəyir. Bu, satıcı üçün ən çox məsuliyyət tələb edən şərtdir.

• EXW ilə DDP arasında xərc və məsuliyyət fərqi böyükdür.
• CIF sığortanı satıcının ödədiyi yeganə qaydadır.
• FOB dəniz yükləri üçün ən çox istifadə olunur.

Riskin keçmə anı: niyə vacibdir?

Riskin keçmə anı malların itməsi və ya zədələnməsi halında kimin məsuliyyət daşıyacağını müəyyən edir. Incoterms qaydaları bu anı dəqiq təsvir edir. Məsələn, FOB şərtində mal gəminin bortunu keçdikdə risk alıcıya keçir. Əgər yükləmə zamanı mal zədələnirsə, satıcı məsuliyyət daşıyır.

CIF şərtində sığorta satıcı tərəfindən ödənilir, lakin risk yükləmə zamanı alıcıya keçdiyi üçün sığorta alıcının marağını qoruyur. Buna görə də alıcı sığortanın şərtlərini yoxlamalıdır.

EXW şərtində risk satıcının anbarında mal alıcıya təhvil verilən kimi keçir. Bu, satıcı üçün əlverişlidir, lakin alıcı üçün risklidir, çünki o, yükləmə və daşıma prosesinə nəzarət etməlidir.

Kiçik ixracatçılar üçün riskin keçmə anını bilmək vacibdir, çünki bu, mübahisələrin həllində əsas rol oynayır. Müqavilədə dəqiq yer və vaxt göstərilməlidir.

• Risk keçmə anı hər qayda üçün fərqlidir.
• CIF-də sığorta alıcının xeyrinə olmalıdır.
• Müqavilədə riskin keçdiyi nöqtəni dəqiq yazın.

Sığorta: hansı Incoterms onu əhatə edir?

Incoterms 2020 qaydalarından yalnız ikisi (CIP və CIF) satıcının sığorta müqaviləsi bağlamasını tələb edir. CIF qaydasında sığorta minimum şərtlərlə (ICC-C) təmin edilir, CIP isə daha yüksək təminatlı (ICC-A) sığorta tələb edir. Digər qaydalarda sığorta tərəflərin ixtiyarına buraxılır.

Kiçik ixracatçılar üçün tövsiyə: əgər məhsul yüksək dəyərlidirsə, sığortanı öz üzərinizə götürmək (məsələn, CIP istifadə etmək) məsləhətdir. Lakin sığorta xərcləri məhsulun qiymətinə əlavə oluna bilər.

İdxalçı ölkədə sığorta tələbləri fərqli ola bilər, bu səbəbdən alıcı ilə razılaşaraq sığorta şərtlərini müəyyən etmək vacibdir. Incoterms sığorta şirkətlərini təyin etmir, sadəcə məsuliyyəti müəyyənləşdirir.

• CIP daha geniş sığorta tələb edir, CIF minimum.
• Digər qaydalarda sığorta məcburi deyil.
• Sığorta məbləği razılaşdırıla bilər.

Azərbaycanda gömrük və praktiki addımlar

Azərbaycanda ixrac əməliyyatları Dövlət Gömrük Komitəsinin nəzarəti altındadır. İxrac edən sahibkar gömrük bəyannaməsi təqdim etməli, malların təsnifatını və dəyərini bildirməlidir. Incoterms şərti gömrük dəyərinin müəyyən edilməsinə təsir göstərə bilər, çünki satış qiymətinə daşıma və sığorta xərcləri daxildir.

Praktiki addım olaraq, müqavilədə Incoterms qaydasını dəqiq yazın və nəşr ilini göstərin (məsələn, FOB İstanbul 2020). Bu cür istinad anlaşılmazlıqları aradan qaldırır.

Gömrük orqanları ilə iş prosesində elektron xidmətlərdən istifadə edə bilərsiniz. Dövlət Gömrük Komitəsinin elektron portalında bəyannamələrin verilməsi, ödənişlər və digər əməliyyatlar həyata keçirilir.

İlk ixracda peşəkar gömrük nümayəndəsindən kömək almaq məsləhətdir. Onlar sənəd dövriyyəsi və qanunvericiliyə uyğunluq üzrə təcrübə təklif edə bilər.

• Müqavilədə Incoterms versiyasını qeyd edin.
• Gömrük dəyəri Incoterms-ə uyğun hesablanır.
• Elektron xidmətlər prosesi sürətləndirir.